آینده مجلات: «پژوهش اثرگذار» نه «انتشار مقاله»

میز خبری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران:

فصلنامه علمی «مطالعات کشورها» که با درجه کیفی A و نمایه‌شده در پایگاه اسکوپوس، جایگاه ممتازی در حوزه مطالعات جهانی دارد، در دو سال اخیر تحولات عمیقی را در سطوح نظری، روش‌شناختی و سیاست‌های انتشاراتی تجربه کرده است. دکتر احسان رسولی‌نژاد، سردبیر مجله، در مصاحبه‌ای تفصیلی، مهم‌ترین دستاوردها و چشم‌انداز این نشریه را تشریح کرد.

مهم‌ترین تحولات نظری و روش‌شناختی

دکتر رسولی‌نژاد با اشاره به گذار تدریجی اما عمیق از نگاه‌های دولت‌محور به تحلیل شبکه‌های فراملی، بازیگران غیردولتی و جریان‌های فرافرهنگی گفت:

«دیگر نمی‌توان با ابزارهای کهنه علمی، پیچیدگی‌های جهان امروز را فهمید. در عرصه روش‌شناسی نیز رویکردهای ترکیبی کمی-کیفی همراه با داده‌کاوی و مدل‌سازی پیچیدگی، افق‌های تازه‌ای گشوده است.»

وی افزود که پژوهشگران ایرانی باید از ترجمه صرف نظریات غربی فاصله گرفته و به سمت پژوهش‌های مسئله‌محور و میان‌رشته‌ای حرکت کنند. خوشبختانه دانشکده مطالعات جهان با تأسیس گروه «مطالعات فرامنطقه‌ای و جهانی» و راه‌اندازی رشته‌هایی مانند «نظام قدرت جهانی»، «جهانی‌شدن و فرهنگ» و «صلح و حل منازعه»، این نیاز نهادی را درک کرده است.

بازنگری در سیاست‌های علمی و انتشاراتی

سردبیر مجله از سه بازنگری اساسی در دو سال اخیر خبر داد: افزایش دقت در بررسی اولیه (desk review)، الزام نویسندگان به ارائه داده‌های خام و کدهای تحلیل برای شفافیت، و سرعت‌بخشی به فرآیند داوری. وی اعلام کرد: «ارزیابی اولیه حداکثر طی دو روز کاری و نتیجه نهایی داوری در کمتر از دو هفته به نویسنده اعلام می‌شود.» این سیاست‌ها سبب شده با وجود تحریم‌ها و مشکلات فنی، پژوهشگرانی از آمریکا، چین، سنگاپور، آلمان، نیجریه، ایتالیا، روسیه، آذربایجان، هند، پاکستان، اندونزی، فرانسه و بسیاری دیگر، به مجله اعتماد کنند و مقالات خود را ارسال نمایند. بر اساس آمار گوگل اسکالر، ارجاعات به مقالات مجله در دو سال اخیر رشد چشمگیری داشته است.

معیارهای پذیرش مقاله

دکتر رسولی‌نژاد چهار معیار اصلی را برای انتشار برشمرد: اصالت پرسش پژوهش، نوآوری مفهومی، استحکام روش‌شناسی و انسجام نظری. وی با اشاره به یک تجربه عینی گفت: «مقاله خود من به عنوان سردبیر، به دلیل ضعف در یکی از همین معیارها در فرآیند داوری عادلانه رد شد. این نشان می‌دهد در مجله ما هیچ رفتار غیرعلمی حاکم نیست.»

جایگاه پژوهشگران ایرانی و توصیه‌ها

سردبیر مجله، جایگاه پژوهشگران ایرانی را «نسبتاً مطلوب اما دارای نوسان» ارزیابی کرد و نقاط قوت آنان را تسلط نظری بر ادبیات غربی و دسترسی به داده‌های محلی منحصربه‌فرد دانست. در مقابل، ضعف در نگارش علمی به زبان انگلیسی، نبود آشنایی با فرآیندهای داوری بین‌المللی و شتاب‌زدگی را از چالش‌های اصلی برشمرد. وی به پژوهشگران جوان توصیه کرد:

حتماً ساختار بیست مقاله از مجله هدف را تحلیل کنند، از مشاوره آماری و ویرایش حرفه‌ای زبان استفاده نمایند و هرگز به سراغ میانجی‌های غیراخلاقی نروند.

 

چشم‌انداز آینده: از انتشار مقاله تا انتشار پژوهش اثرگذار

دکتر رسولی‌نژاد با اشاره به سه تحول بزرگ یعنی گسترش دسترسی آزاد، نقش هوش مصنوعی و تغییر الگوهای ارزیابی از استنادمحوری به سنجش تأثیر اجتماعی (آلتمتریکس) تأکید کرد: «مجلات آینده دیگر صرفاً به «انتشار مقاله» بسنده نمی‌کنند، بلکه به دنبال «انتشار پژوهش اثرگذار» خواهند بود. معیار موفقیت، تأثیر واقعی پژوهش در حل مسائل جامعه، سیاست‌گذاری و بهبود زیست بشری است.» وی اظهار امیدواری کرد که مجله «مطالعات کشورها» به زودی در وب آو ساینس نیز نمایه شود.

سخن پایانی سردبیر

دکتر رسولی‌نژاد در پایان گفت: «رساندن یک فصلنامه کاملاً فارسی به رتبه نمایه‌شده در اسکوپوس، آن هم تنها در عرض دو سال، تصادفی نبوده است. این موفقیت حاصل تلاش شبانه‌روزی، عشق به پیشبرد علم در ایران و حمایت معاونت پژوهشی، انتشارات دانشگاه تهران، دانشکده و همکاران است. بزرگترین مشکل ما نبود بودجه برای ترجمه مقالات انگلیسی است، اما مصمم هستیم سهمی ماندگار در بین‌المللی شدن علمی دانشگاه تهران داشته باشیم.»

شرکت پارس مدیکیو و بنیاد فرهنگی مصلی نژاد، حامی میز خبری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران