قلبی سبز در دانشگاه تهران، که زندگی را پمپاژ می‌کند!
احسان شیرخانلو در میز خبری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران:
در میانه ازدحام ساختمان‌های قدیمی و مسیرهای شلوغ دانشگاه تهران، جایی هست که سکوت و زندگی در هم آمیخته‌اند؛ گلخانه‌ای کوچک اما زنده که «قلب سبز دانشگاه» نام گرفته است.
اینجا دکتر حسین آخانی، استاد تمام دانشکده زیست‌شناسی، بیش از یک دهه است که مشغول پرورش، احیا و مطالعه گیاهان بومی ایران است—گیاهانی که هر یک داستانی از مقاومت، زیبایی و هویت ایرانی در خود دارند.
دکتر آخانی در گفت‌وگو با میز خبری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران گفت:
«رسالت دانشگاه تهران این است که به شرایط اقلیمی کشور پاسخ دهد. به همین دلیل، ما تمرکز خود را بر پرورش گیاهان بومی مقاوم به خشکی گذاشته‌ایم. این گلخانه حاصل نزدیک به ده سال تلاش است و امیدوارم فضای بیشتری برای گسترش تحقیقات در اختیارمان قرار گیرد.»
نگاهی به جذاب ترین گونه‌های گیاهی فضای سبز دانشگاه تهران
در میان گونه‌های نگهداری‌شده در محوطه و گلخانه، گیاهانی به چشم می‌خورند که از نقاط مختلف ایران و حتی از زیستگاه‌های در خطر انقراض، گردآوری شده‌اند. یکی از این گونه‌ها، گز ( Tamarix dioica ) است که از استان سیستان و بلوچستان آورده شده و در پاییز و زمستان، برعکس بسیاری از گیاهان پر از گل است!
دکتر آخانی توضیح داد:
«این گیاهان نه‌تنها زیبایی فصلی دارند، بلکه می‌توانند با آب‌های خاکستری و حتی آب شور آبیاری شوند. این یعنی گامی واقعی به سوی فضای سبز پایدار.»
در گوشه دیگر گلخانه، گونه‌ای از نیشکر بومی جنوب ایران ( .Saccharum sp ) دیده می‌شود—گیاهی از نوع چهارکربنه (C₄ Plant) که تنها به نیمی از آب معمول نیاز دارد و در گرمای شدید نیز سرسبز می‌ماند.
«ایران یکی از مهم‌ترین خاستگاه‌های گیاهان چهارکربنه در جهان است و ما باید از این ظرفیت در فضای سبز شهری استفاده کنیم.»
از میان گلدان‌های خاک‌خورده، مالاکوکارپوس کریتمیفولیوس ( Malacocarpus crithmifolius ) با میوه‌های قرمز خوراکی‌اش خودنمایی می‌کند. اندکی آن‌سوتر، سه بوته از اُرس ایرانی ( Juniperus polycarpos )، گونه‌ای که تاکنون در هیچ فضای سبز شهری کاشته نشده، آرام در نسیم، تکان می‌خورند.
اما شاید خاص‌ترین بخش گلخانه، جایی باشد که گونه‌ای از کاپاریس ( Capparis spinosa ) از خوزستان نگهداری می‌شود؛ گیاهی که بدون نیاز به آبیاری، رشد می‌کند و میوه‌های آن مصارف خوراکی و تجاری دارد.
در کنار آن، دکتر آخانی گیاهی در حال انقراض از خور مُوسی در بندر ماهشهر را نشان می‌دهد:
«در زیستگاه اصلی این گیاه، تنها سه یا چهار بوته باقی مانده بود. ما آن را به دانشگاه آوردیم و توانستیم زنده نگهش داریم.»
بازآفرینی فضای سبز از جنس ایرانی
دکتر آخانی با نگاهی منتقدانه به ترکیب گونه‌های موجود در فضای سبز دانشگاه گفت:
«بیش از ۹۰ درصد فضای سبز دانشگاه را گونه‌های غیربومی تشکیل می‌دهند. من سال‌هاست بی‌صدا گونه‌های ایرانی را وارد این فضا کرده‌ام. نمونه‌ای از آن بلوط ایرانی ( Quercus castaneifolia )، بومی جنگل‌های هیرکانی است که گویا عاشق دانشگاه شده است چراکه بسیار سرزنده و شاداب است!.»
او با اشاره به یکی از گیاهان بومی شمال کشور افزود:
«جالب است که همان گیاهی که بومی جنگل‌های هیرکانی ایران است، در اروپا به‌عنوان "گیاه سال" توسط انجمن سلطنتی باغبانی انگلستان انتخاب شده و در فضای سبز، بسیار استفاده می‌شود، اما در ایران به طور عجیبی از این گیاه استفاده نمی‌شود!»
در بخشی دیگر از محوطه، دکتر آخانی درختی را معرفی می‌کند که به گفته او «فسیل زنده» است — جینکو بیلوبا ( Ginkgo biloba ) که قدمتی میلیون‌ساله دارد و در معابد شرق آسیا کاشته می‌شده است.
«یکی از نمونه‌های جینکو روبه‌روی ساختمان مرکزی دانشگاه بود، اما متأسفانه قطع شد و هیچ‌کس پیگیر علت آن نشد!»
در ادامه، او به زیتون‌های مدیترانه‌ای ( Olea europaea )، گونه‌ای از ممرز مقاوم به خشکی ( Carpinus sp. )، و سوسن زاگرسی ( Drimia maritima ) اشاره می‌کند که داستانی بسیار عجیب دارد!!!!
ما ۲۰ سال پیش این گیاه (سوسن زاگرسی) را آوردیم و مشغول به مطالعه بر روی آن شدیم که ببینیم مناسب فضای سبز هست یا خیر. خب می‌دیدیم که این گیاه برگ‌هایش در پاییز از خاک بیرون می‌زند و در زمستان بزرگ و حجیم می‌شود و در اردیبهشت خشک می‌شود و گمان می‌کردیم که خب این گیاه به ما گل نمی‌دهد! و خب همیشه آن‌را با امید گل دادن، آبیاری می‌کردیم. یکسال در تابستان لوله‌های آب دانشگاه به مشکل خورد و در تابستان نتوانستیم به این گیاه آب بدهیم و با صحنه‌ای عجیب رو به رو شدیم! این گیاه در اواخر مرداد ماه گل داد!!! و مشکل همان آبیاری ما در تابستان بود!
سخن آخر؛ دعوتی برای حفظ میراث سبز
دکتر آخانی در پایان گفت:
«فضای سبز دانشگاه باید همچون کلاس‌هایش زنده و الهام‌بخش باشد. باید به سمت گونه‌های بومی و خشکی‌پسند برویم، نه تصمیمات عجولانه! اخیراً شنیده‌ام که گفته شده است که چمن‌ها را جمع کنیم و بجای آن پاپیتال و گل ناز بکاریم! کدامین پژوهش علمی و تحقیقی این پیشنهاد غلط را داده است؟
من این مژده را می‌دهم که ما اگر درست برنامه‌ریزی کنیم، دانشگاه تهران می‌تواند به یک باغ گیاه‌شناسی ملی تبدیل شود.»
نظر شما :