توسعه یا محیط زیست؟ پاسخ روشن دانشگاه تهران
گفت‌وگو با دکتر حسین مرادی، دانشیار محیط‌زیست دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران
احسان شیرخانلو در میز خبری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران:
در جهانی که مفهوم توسعه، گاه در تقابل با محیط زیست قرار می‌گیرد، پژوهشگران دانشگاه تهران بر این باورند که «توسعه واقعی بدون پایداری زیست‌محیطی ممکن نیست».
دکتر حسین مرادی، دانشیار محیط‌زیست دانشگاه تهران، در گفت‌وگو با میز خبری معاونت پژوهش و فناوری تأکید کرد:
«توسعه همیشه در بستر محیط زیست شکل گرفته است، پس موظف است الزامات زیست‌محیطی را رعایت کند. برخلاف تصور عمومی، محیط‌زیستی‌ها مخالف توسعه نیستند، بلکه مدافع توسعه پایدارند.»
توسعه؛ نه دشمن، بلکه همراه محیط زیست
دکتر مرادی با اشاره به اسناد بین‌المللی گفت:
«در بیانیه کنفرانس استکهلم آمده است که بسیاری از بحران‌های زیست‌محیطی به دلیل کمبود توسعه به‌وجود آمده‌اند. کشورهایی که از توسعه اقتصادی کافی برخوردار نیستند، برای جبران عقب‌ماندگی خود، به استثمار منابع طبیعی روی می‌آورند و همین امر فشار مضاعفی بر محیط زیست وارد می‌کند.»
او افزود: «در کنفرانس ریو ۱۹۹۲ نیز تأکید شد که محیط زیست و توسعه، لازم و ملزوم یکدیگرند. محیط زیست اگر در ظاهر پرهزینه به نظر می‌رسد، در واقع همانند نظام سلامت عمل می‌کند؛ یعنی هزینه‌ای پیشگیرانه برای جلوگیری از خسارات سنگین آینده.»
آیا توسعه می‌تواند مانع محیط زیست باشد؟
به باور این استاد دانشگاه، پاسخ به این پرسش وابسته به نوع نگاه ما به توسعه است:
«اگر توسعه را صرفاً افزایش منافع اقتصادی بدانیم، بله، ممکن است مانع محیط زیست شود. اما اگر خسارت‌های زیست‌محیطی را هم در معادله لحاظ کنیم، مفهوم توسعه تغییر می‌کند.»
او با اشاره به تفاوت شاخص‌های GDP (تولید ناخالص داخلی) و GPI (شاخص پیشرفت واقعی) توضیح داد:
«در حالی‌که GDP فقط بر ارزش مالی تمرکز دارد، GPI هزینه‌های زیست‌محیطی را از آن کسر می‌کند. تا سال ۲۰۱۴ تنها کشوری که همزمان رشد GDP و GPI داشته، ژاپن بوده است. در مقابل، آمریکا با وجود رشد اقتصادی، شاخص پیشرفت واقعی ثابتی دارد، زیرا به همان اندازه که تولید کرده، به طبیعت آسیب زده است.»
سکوت طبیعت، نشانه هشدار است
دکتر مرادی یکی از چالش‌های مهم در درک تصمیم‌گیران از محیط زیست را «پدیدۀ تأخیر در پاسخ طبیعت» می‌داند:
«محیط زیست فوراً به تنش‌ها واکنش نشان نمی‌دهد. این ویژگی، بخشی از سازوکار تکاملی اوست تا فرصت اصلاح به انسان بدهد. اما متأسفانه برخی مدیران از این سکوت، نتیجۀ غلط می‌گیرند و فشار را ادامه می‌دهند—تا زمانی‌که ناگهان تاب‌آوری طبیعت می‌شکند.»
او با اشاره به پدیده فرونشست زمین در برخی مناطق گفت:
«امروز می‌پرسیم چه کسی می‌تواند جلوی آن را بگیرد؟ پاسخ روشن است: هیچ‌کس! چون از مرحله هشدار عبور کرده‌ایم. دانشگاهیان سال‌ها پیش، این بحران را پیش‌بینی کرده بودند.»
ضرورت اصلاح از سطح سیاست‌گذاری
این استاد دانشگاه تأکید کرد:
«اصلاح‌های جزئی در سطح پروژه‌ها ما را به پایداری نمی‌رساند. باید سیاست‌ها و طرح‌های کلان اصلاح شوند. محیط زیست مسئله‌ای حاکمیتی است و همان‌طور که مقررات آن از بالا به پایین اجرا می‌شود، اصلاح نیز باید از همان مسیر آغاز گردد.»
او هشدار داد: «در دنیای امروز باید به جای استخراج بی‌رویه منابع، به سمت ارزش‌آفرینی و نوآوری در حوزه‌های پایدار حرکت کنیم و از جستجو منافع اقتصادی از دل سنگ و خاک دست برداریم.»
هشدارهایی که فقط متخصصان می‌بینند
بنده در سالی به معاون وزیر نیرو وقت، گفتم که آینده خوزستان، امروز سیستان است و آینده زاینده رود، امروز قم رود. او خنده‌ای کرد ولی برای من که تخصصم محیط زیست است، بسیار تلخ و البته حتمی بود. بعد از آن مقاله‌ای نوشتم و هشدار دادم که:
در صورت ادامه روند غلط، ۴ قربانی خواهیم داشت: ۱- محیط زیست ۲- کشاورزی ۳- صنعت ۴- تمدن!
دکتر مرادی در پایان با نگاهی آینده‌نگرانه سه هشدار جدی مطرح کرد:
- احیای فوری تالاب‌ها، در غیر این صورت گرد و غبار، حیات انسانی و اقتصادی کشور را تهدید خواهد کرد.
- اعلام مناطق توسعه‌ممنوع جدید با نظارت قاطع، به‌ویژه در نواحی دارای شکنندگی اکولوژیک.
- پرهیز از شتاب‌زدگی در توسعه دریامحور:
«من از علاقه‌مندان توسعه سواحل هستم، اما جنوب ایران از حساس‌ترین زیست‌بوم‌های کشور است. باید با الگویی اروپایی و مبتنی بر تأنی و مطالعه پیش برویم، نه مدل‌های شتاب‌زده. سواحل جنوبی ایران، بوم نقاشی سفیدی است؛ این ما هستیم که انتخاب می‌کنیم روی آن، تصویر پایداری بکشیم یا تکرار خطاهای گذشته را.»
جمع‌بندی
گفت‌وگو با دکتر حسین مرادی یادآور این واقعیت است که «توسعه بدون محیط زیست، توسعه‌ای ناپایدار است.»
در جهان امروز، پایداری نه یک گزینه، بلکه پیش‌شرط بقاست و همان‌طور که او هشدار می‌دهد، طبیعت دیر پاسخ می‌دهد، اما پاسخش همواره قطعی است.
نظر شما :