روشن شدن رابطه‌ای در تاریخ علم!
احسان شیرخانلو در میز خبری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران:
در پژوهشی که به‌تازگی در پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران انجام شده، بخشی ناشناخته از تاریخ نجوم اسلامی روشن شده است؛ پژوهشی که نشان می‌دهد دانشمندان مسلمان قرن‌ها پیش، ارتباط میان نجوم و اپتیک را بسیار دقیق‌تر از آنچه پیش‌تر تصور می‌شد، فهم کرده و گزارش داده‌اند.
آرزو اقرلو، دانش‌آموخته فیزیک محض و پژوهشگر حوزه تاریخ علم، پایان‌نامه خود را با راهنمایی دکتر حنیف قلندری، استاد پژوهشکده تاریخ علم، بر یکی از شرح‌های کمتر شناخته‌شده بر کتاب «التذکره فی علم هیئه» انجام داده است؛ اثری که خواجه نصیرالدین طوسی آن را نگاشته و از مهم‌ترین منابع نجومی جهان اسلام به شمار می‌آید.
کتاب «التذکره» از آثار علمی شاخص خواجه نصیر است که در آن تنها مباحث اصلی موضوعات آورده شده و همین اختصار، فهم آن را برای دانشمندان بعدی دشوار کرده است. به همین دلیل، طی چهار قرن پس از خواجه نصیر، حدود ۱۴ شرح توسط دانشمندان مختلف نوشته شد تا مباحث کتاب را توضیح و بسط دهند.
پایان‌نامه اقرلو بر شرحی متمرکز است که حدود ۲۰۰ سال پس از خواجه نصیر، توسط دانشمندی به نام فتح‌الله شروانی نوشته شده است. نکته مهم این شرح آن است که شروانی یک فصل تازه به کتاب افزوده و در آن می‌کوشد توضیح دهد که چرا اجرام آسمانی در افق بزرگ‌تر دیده می‌شوند.
گامی مهم: از نجوم به اپتیک
اهمیت این فصل در آن است که شروانی، تحلیل پدیده‌های نجومی را وابسته به شناخت پدیده‌های اپتیکی می‌داند؛ امری که پیش از آن به این شکل دقیق مطرح نشده بود. او برای توضیح این مسئله، از ساختمان چشم آغاز می‌کند و بحث را با توضیحاتی درباره سایه‌ها پایان می‌دهد—رویکردی کم‌سابقه در شروح نجومی.
تا پیش از این پژوهش، بسیاری از محققان معتقد بودند آثار ابن هیثم—پدر نورشناسی مدرن—در میان دانشمندان اسلامی چندان مورد توجه و ارجاع مستقیم قرار نگرفته است. اما اقرلو در این شرح، ارجاعات دقیق و متعدد شروانی به ابن هیثم و اثر او «فی رویه الکواکب» را کشف و اثبات کرده است؛ ارجاعاتی که به احتمال زیاد نخستین استنادات صریح به این اثر مهم در تاریخ نجوم اسلامی محسوب می‌شوند.
این یافته، تفسیر جدیدی را مطرح می‌کند:
دانشمندان مسلمان نه‌تنها آثار ابن هیثم را می‌شناختند، بلکه آن‌ها را به‌صورت فعال در مباحث نجومی به‌کار گرفته و خطاهای رصدی را بر پایه اصول اپتیکی تحلیل می‌کردند—و نه صرفاً ضعف ابزار یا خطای مشاهده.
از فیزیک محض به تاریخ علم
اقرلو درباره دلیل انتخاب این موضوع گفت:
«در مقطع کارشناسی، فیزیک محض خوانده بودم و وقتی وارد تاریخ علم شدم، دوست داشتم در ادامه مسیر علمی‌ام، سراغ موضوعاتی بروم که ریشه در فیزیک داشته باشند. بحث‌های اپتیکی در تاریخ علم برایم جذاب بود و همین شد که سراغ این شرح رفتم.»
تاریخ علم؛ روایت دقیق، نه آواربرداری
در پایان این نشست، دکتر حنیف قلندری در توضیح مأموریت پژوهشکده تاریخ علم تأکید کرد:
«تاریخ علم، آواربرداری نیست؛ ما به دنبال ترسیم تصویری دقیق و روشن از گذشته هستیم. این داده‌ها کمک می‌کند مردم بدانند چرا فلان دانشمند در گذشته بزرگ بوده و چه نقشی در علم جهانی داشته است. اگر ما این روایت را نسازیم، دیگران آن را تحریف خواهند کرد.»
او در سخنانی صریح، خطاب به مسئولان دانشگاه تهران گفت:
«پژوهشکده تاریخ علم نیازمند بازگشت به روزهای خوب خود است. تاریخ علم یکی از ستون‌های هویت و تفاخر فرهنگی کشور است، و بی‌توجهی به آن، یعنی رها کردن یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های فکری ایران.»
شرکت پارس مدیکیو، حامی میز خبری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران
نظر شما :