گفتگو با دکتر مژگان جایز، نویسنده کتاب برگزیده جشنواره کتاب دانشگاهی

میز خبری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران:

در پی انتخاب کتاب «غارها و پناهگاه‌های صخره‌ای پارینه سنگی کوهپایه‌های ایذه» به عنوان کتاب برگزیده در جشنواره کتاب سال دانشگاهی در آذرماه 1404، گفتگوی کوتاهی با نویسنده این کتاب، دکتر مژگان جایز عضو هیأت علمی گروه باستان شناسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران داشته‌ایم که در ادامه آمده است.

چه خلأ علمی یا نیازی در حوزه تخصصی‌تان، اصلی‌ترین انگیزه شما برای تألیف این اثر بود؟

کتاب من در زمینه غارها و پناهگاه‌های صخره‌ای ایذه در خوزستان است که گروه‌های انسانی در دوران پارینه‌سنگی در آنها زندگی می‌کردند، یعنی دورانی که شکارورزی-گردآوری منابع غذایی، شیوه اصلی زندگی انسان بوده است.

این دوره معمولاً هم در نظام آموزشی و هم در پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته است و در نتیجه به استفاده از روش‌شناسی علمی، داشتن مبانی نظری و ساختارمند بودن پژوهش در این حوزه کمتر توجه شده است.

این کتاب متمرکز بر طرحی مربوط به این دوران است که از ابتدای پژوهش با طرح پرسش، روش‌شناسی، انجام فعالیت میدانی و تحلیل یافته‌ها به صورت روشمند صورت گرفته است و به همین دلیل برخورد تخصصی‌تر با این حوزه را ترویج می‌کند.

نمای دهانه دو غار پارینه سنگی جدید در ایذه

در مسیر نگارش این کتاب، بزرگ‌ترین چالشی که با آن روبرو شدید چه بود و چگونه آن را پشت سر گذاشتید؟

بزرگترین چالش من نه تنها در این کتاب، بلکه در انجام پژوهش‌های میدانی، این بود که چون با کمبود متخصص در این دوره در ایران مواجه هستیم، در سطح داوری آثار، به معدود متخصصان موجود در این زمینه مراجعه می‌شود و به همین دلیل نظرات داوران معمولاً مثبت است. اما متأسفانه در سطوح مدیریتی، دخالت افرادی که واقعاً تخصصی در زمینه‌های مذکور ندارند ادامه کار پژوهش را با چالش‌های فراوان مواجه می‌کند و فعالیت پژوهشی برای پژوهشگران فرسایشی و با اتلاف وقت همراه می‌گردد.

مدت خیلی زیادی طول کشید تا کتاب من پس از داوری و پذیرفته شدن، به مرحله چاپ برسد چون با اعمال نظر و سلیقه افراد غیرمتخصص در سطح مدیریت مواجه می‌شد. در این گونه مواقع، پژوهشگران معمولاً وارد یک پیگیری فرسایشی می‌شوند که در نهایت حتی وقتی مدیر وقت توجیه می‌شود، در اکثر مواقع با عوض شدن مدیران باید دوباره از اول همان روال قبلی را طی کرد و مدیر جدید را هم نسبت به چیزی که تخصصی در آن ندارد توجیه کرد. من هم طبیعتاً چهار سال با مدیران مختلف صحبت و پیگیری کردم و در نهایت با حمایت برخی همکاران متخصص در این حوزه موفق شدم کتاب را چاپ کنم.

کلاً اگر در نظام مدیریتی، نظر دادن و تصمیم‌گیری به افراد متخصص سپرده شود و بر مبنای سلیقه نباشد کار پژوهشگران خیلی راحت‌تر خواهد شد.

سازه‌های آسیاب صخره ای مربوط به فراپارینه سنگی در ایذه

به نظر خودتان، کدام ویژگی متمایز در محتوا یا روش‌شناسی، باعث انتخاب این اثر به عنوان کتاب برگزیده سال شد؟

ویژگی اصلی کتاب ساختارمند بودن آن است. در انسان‌شناسی (که من باستان‌شناسی را زیرمجموعه آن می‌دانم) به لحاظ روش‌شناسی مهم است که با پیش‌فرض، سراغ محوطه‌های باستانی نرویم و پرسش پژوهشی داشته باشیم و آن پرسش را درست تبیین کنیم. در مرحله بعد، استفاده از روش‌های میدانی صحیح (مثل بررسی پیمایشی روشمند، نمونه‌برداری هدفمند و توجیه‌شده و …)، توصیف صحیح کاری که انجام داده‌ایم و آنچه یافته‌ایم، اهمیت فراوانی پیدا می‌کند.

اینکه توضیح بدهیم یافته‌هایمان چه معنایی دارند و چه چیزی را در مورد جوامع انسانی گذشته آشکار می‌کنند که تا قبل از آن مشخص نبوده هم مهم است. من فکر می‌کنم چون این مراحل در کتاب درست رعایت شده بود به عنوان کتاب سال انتخاب شد.

مهم‌ترین دستاورد یا پیامی که دوست دارید مخاطب پس از مطالعه این کتاب به آن دست یابد، چیست؟

واقعیت این است که در سال‌های گذشته، انجام فعالیت‌های میدانی هر سال برای باستان‌شناسان سخت‌تر شده است، هم به لحاظ مسائل مالی و هم به‌خاطر غیرقابل‌پیش‌بینی بودن فرایند مدیریتی، از یک‌سو به دلایل امنیتی، باستان‌شناسان از بسیاری همکاری‌های بین‌المللی منع شده‌اند و دسترسی ما به منابع مالی و دانشگاهی خارج از ایران تا حد خیلی زیادی کمتر شده است، از سوی دیگر با تخریب گسترده آثار باستانی در ایران مواجه هستیم که نیاز به راه‌حل‌های سازمان‌یافته دارد.

این مسائل مستقیماً بر کیفیت کارهای علمی تأثیر می‌گذارد و دغدغه‌های فراوانی را برای پژوهشگران ایجاد می‌کند. به همین دلیل تمرکز بر پژوهش و انجام کار درست علیرغم شرایط سخت، به‌تدریج غیرممکن شده است.

امیدوارم انجام مطالعات طرح کتاب حاضر و زمان طولانی که برای آنجام آن صرف شده و تلاشی که علیرغم شرایط برای انجام درست کار صورت گرفته، بتواند به افرادی که قصد دارند کار علمی انجام دهند انگیزه بدهد که علیرغم شرایط موجود تلاش کنند و در مقابل موانع فراوانی که امروز در مقابل مسیر پژوهشگران قرار دارد مقاومت کنند.

شرکت پارس مدیکیو، حامی میز خبری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران