شایستگی‌های نوین مدیران آموزشی در محیط‌های متلاطم
میز خبری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران:
مهسا عزیزی، دانشجوی دکتری رشته مدیریت آموزشی دانشگاه تهران که در آزمون‌های سراسری کارشناسی ارشد سال ۱۴۰۲ (گرایش‌های مدیریت آموزشی، برنامه‌ریزی درسی، مدیریت آموزش عالی، آموزش و بهسازی منابع انسانی و آموزش ابتدایی) و دکتری سال ۱۴۰۴ (مدیریت آموزشی) موفق به کسب رتبه یک شده است، پایان‌نامه کارشناسی ارشد خود را با عنوان «شناسایی شایستگی‌های مدیران آموزشی در محیط‌های متلاطم» به راهنمایی دکتر جواد پورکریمی و مشاوره دکتر خدایار ابیلی انجام داده است. این پایان‌نامه در سال جاری به عنوان اثر برگزیده سی‌و‌چهارمین جشنواره پژوهش و فناوری دانشگاه تهران انتخاب شده است.
آغاز یک پژوهش از دل تجربه‌های واقعی آموزشی
مهسا عزیزی درباره انگیزه شکل‌گیری این پژوهش می‌گوید:
«تلاطم محیطی، ویژگی بارز سازمان‌ها در قرن بیست‌ویکم است. محیط‌های آموزشی امروز، محیط‌هایی بسیار ناپایدار هستند و مدیران آموزشی باید به‌صورت سیستماتیک برای بحران و عدم‌قطعیت آماده شوند. طی سال‌ها فعالیت در آموزش و پرورش به‌صورت میدانی مشاهده کردم که بسیاری از مشکلات مدیریتی، ناشی از فقدان شایستگی‌های متناسب با شرایط متلاطم است. همین مشاهده سبب شد تا به دنبال شناسایی و تبیین علمی این شایستگی‌ها بروم تا بتوان از نتایج آن در سیاست‌گذاری، انتخاب و توانمندسازی مدیران آموزشی بهره گرفت.»
محیط متلاطم؛ فراتر از تغییر و بحران
به گفته عزیزی، محیط متلاطم صرفاً محیطی دچار «تغییر» یا «بحران» نیست، بلکه ترکیبی از پیچیدگی، عدم‌اطمینان، ابهام و سرعت بالای نوسان در ابعاد فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است.
او تصریح می‌کند: «در محیط‌های متلاطم، همه‌چیز با بی‌ثباتی و پویایی درهم‌آمیخته است و این ویژگی‌ها ضرورت بازتعریف شایستگی‌های مدیران را به‌وجود می‌آورد. چنین محیطی، مدیرانی را می‌طلبد که نه‌فقط واکنش‌گرا، بلکه پیش‌نگر و سیگنال‌شناس باشند.»
تفاوت ماهوی در شایستگی‌های مدیریتی
یافته‌های این پژوهش نشان داده است که میان شایستگی‌های مدیران در شرایط عادی و در محیط‌های متلاطم، هم اشتراک و هم تفاوت وجود دارد. عزیزی توضیح می‌دهد:
«تفاوت‌ها صرفاً در سطح اولویت نیست، بلکه در برخی موارد ماهیتاً تغییر می‌کند. مثلاً تصمیم‌گیری در شرایط عادی، غالباً مبتنی بر اطلاعات کامل و فرآیندهای تثبیت‌شده است، درحالی‌که در محیط متلاطم باید سریع، مبتنی بر داده‌های ناقص و همراه با مدیریت ریسک باشد. در این شرایط، شایستگی‌های محیط‌محور مانند درک عدم‌اطمینان، شناسایی سیگنال‌های هشداردهنده بحران و ارتقای تاب‌آوری سازمانی اهمیت و ماهیتی متفاوت می‌یابند.»
روش‌شناسی پژوهش؛ ترکیبی از عمق و اعتبار
این مطالعه با رویکرد آمیخته اکتشافی انجام شده است. عزیزی می‌گوید:
«در مرحله نخست با روش فراترکیب، شایستگی‌های مدیران آموزشی استخراج شد و سپس مضامین اصلی در بخش کمی اعتبارسنجی گردید. از گروه‌های کانونی نیز برای تناسب‌سنجی مدل نهایی بهره بردیم. چون پیش‌تر الگویی جامع برای شایستگی‌های مدیران آموزشی در محیط‌های متلاطم وجود نداشت، ابتدا با رویکرد کیفی به درک عمیق پدیده پرداختیم و پس از آن الگوی حاصل را در مرحله کمی آزمودیم.»
یافته‌های غیرمنتظره؛ کمبود شایستگی‌های محیط‌محور
از نگاه او، یکی از جذاب‌ترین نتایج پژوهش، سطح پایین‌تر از مطلوب شایستگی‌های محیط‌محور، رهبری‌محور و فناوری‌محور در میان مدیران آموزشی بوده است. وی می‌افزاید:
«انتظار چنین گستردگی کمبودها در سطح عملی را نداشتم. این یافته نشان می‌دهد که توجه سیاست‌گذاران به توسعه شایستگی‌های محیطی، رهبری و فناورانه در برنامه‌های ارتقای مدیران آموزشی، ضرورتی راهبردی است.»
کاربردهای عملی برای نظام آموزشی کشور
عزیزی معتقد است مدل ارائه‌شده می‌تواند مبنای طراحی نظام‌های انتخاب و ارزیابی مدیران قرار گیرد:
«این الگو قابلیت دارد به عنوان ابزار ارزیابی آغازین مدیران آموزشی استفاده شود و در فرآیند شایسته‌گزینی به کار رود. همچنین وزارت آموزش و پرورش باید بر اساس نتایج این پژوهش، دوره‌های بالندگی و توانمندسازی را برای مدیران برگزار کند تا بتوانند در برابر شرایط متلاطم، پاسخگو و تاب‌آور باشند.»
پیام کاربردی برای مدیران آموزشی
از دیدگاه این پژوهشگر، کلید موفقیت مدیران آموزشی در دنیای پرتلاطم امروز، تقویت توانمندی‌های محیط‌محور است.
او تأکید می‌کند: «مدیران باید بتوانند سیگنال‌های محیطی را سریع تشخیص دهند، اولویت اقدامات را هوشمندانه تعیین کنند و تاب‌آوری سازمانی را ارتقا دهند تا بتوانند با محیط ناپایدار بیرونی انطباق یابند. رهبری محیط یادگیری در شرایط متلاطم، مستلزم آمادگی، ریسک‌پذیری، تاب‌آوری، تحمل ابهام، سازگاری، جرات‌ورزی مدیران و همچنین دارا بودن تفکر پیچیده و استراتژیک است. این مهارت‌ها تفاوت میان موفقیت و شکست را رقم می‌زند.»
آموزش‌پذیری شایستگی‌ها؛ فراتر از ویژگی‌های شخصیتی
به باور عزیزی، بخش مهمی از شایستگی‌های مدیریتی، قابل آموزش و پرورش هستند:
«گرچه ویژگی‌هایی مانند انعطاف‌پذیری یا تحمل ابهام تا حدی ریشه در خصوصیات فردی دارند، اما بسیاری از توانمندی‌ها را می‌توان از طریق آموزش‌های مهارت‌محور، کارگاه‌های شبیه‌سازی وضعیت‌های متلاطم، منتورینگ و بازخورد مستمر توسعه داد. یادگیری تجربی و نظری در کنار هم، مدیران را برای مواجهه سریع و راهبردی با تلاطم آماده می‌سازد.»
دستاورد شخصی پژوهشگر و مسیر آینده
عزیزی درباره تاثیر این تجربه پژوهشی بر خودش می‌گوید:
«در طول انجام این تحقیق، شایستگی تحلیل سریع تغییرات محیطی را در خودم پرورش دادم. این توانایی نه‌تنها در طراحی پژوهش‌ها، بلکه در تصمیم‌گیری‌های حرفه‌ای در شرایط نامطمئن، به من کمک می‌کند.»
وی همچنین از مسیر آینده علمی خود چنین یاد می‌کند:
«قصد دارم یافته‌های این پژوهش را در ادامه تحصیلم در دکتری و در پژوهش‌های بعدی به کار گیرم تا بتوانم سهمی در ارتقای کیفیت آموزش و تصمیم‌گیری‌های راهبردی در نظام آموزشی کشور داشته باشم.»
شرکت پارس مدیکیو و بنیاد فرهنگی مصلی نژاد، حامی میز خبری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران
نظر شما :