پژوهش دانش‌آموخته دانشکده الهیات درباره اصالت و محتوای «فضائل الصحابه»
میز خبری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران:
انتخاب موضوع «فضائل الصحابه منسوب به دارقطنی، اصالت، محتوا و رویکرد» برای پایان‌نامه
بهناز محمدکاظمی، دانش‌آموخته دانشکده الهیات دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، درباره چگونگی انتخاب موضوع پایان‌نامه خود می‌گوید: در ترم آخر دوره کارشناسی، مقاله‌ای پژوهشی با موضوع اعتبارسنجی یک حدیث نوشتم. در جریان آن پژوهش متوجه شدم این حدیث در منابع متقدم در کتابی با عنوان «فضائل الصحابه» که به دارقطنی نسبت داده می‌شود، ذکر شده است. همین موضوع باعث شد به سراغ این کتاب بروم و محتوای آن را بررسی کنم. پس از مطالعه کتاب، با برخی اشکالات از جمله مسئله انتساب اثر به نویسنده، همچنین پرسش‌هایی درباره اصالت کتاب، محتوای آن و اسناد روایات مواجه شدم. در نهایت پس از قبولی در مقطع کارشناسی ارشد و با مشورت استاد راهنمایم، آقای دکتر علی راد، تصمیم گرفتم این موضوع را به عنوان پایان‌نامه انتخاب کنم.
چالش‌های پژوهش درباره اصالت کتاب
او درباره چالش‌های مسیر پژوهش توضیح می‌دهد: یکی از مسائل مهم در این مسیر، نبود یا دسترسی دشوار به پژوهش‌های تخصصی درباره کتاب «فضائل الصحابه» منسوب به دارقطنی بود. همین مسئله کار تحقیق را دشوارتر می‌کرد. در مورد اصالت کتاب نیز مشکلاتی وجود داشت. بخشی از این اثر مفقود است و در نسخه‌های موجود در کتابخانه‌هایی مانند ظاهریه و کویت، توضیحات کافی درباره تاریخ کتابت نسخه‌ها ارائه نشده است. همین امر امکان تعیین دقیق زمان کتابت را از بین می‌برد و در نتیجه مسئله انتساب قطعی یا عدم انتساب این کتاب به دارقطنی با دشواری مواجه می‌شود. البته در پژوهش‌های تاریخی نیز معمولا دستیابی به قطعیت کامل امکان‌پذیر نیست.
معرفی محتوای کتاب برای مخاطب غیرمتخصص
محمدکاظمی در توضیح محتوای کتاب برای مخاطبان غیرمتخصص می‌گوید: دارقطنی از علمای صاحب‌نام اهل‌سنت است که در بغداد می‌زیست و هم‌عصر بسیاری از مشایخ مهم شیعه، از جمله شیخ کلینی و صدوق بود. او در فضایی اجتماعی و سیاسی که حاکمیت شیعه در بغداد برقرار بود، کتابی با عنوان «فضائل الصحابه» نوشت. نکته قابل توجه این است که در این کتاب، فضائل صحابه‌ای جز خلیفه اول و خلیفه دوم دیده نمی‌شود. روایات موجود در کتاب که همگی در تأیید و تکریم شیخین هستند، از زبان ائمه شیعه نقل شده‌اند. از همین رو بررسی این احادیث اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اگر محتوای آن‌ها صحیح باشد، نزاع چند قرن میان دو مذهب زیر سؤال می‌رود و اگر صحیح نباشد، در واقع جایگاه علمی نویسنده که از شخصیت‌های شناخته‌شده بوده، مورد تردید قرار می‌گیرد.
ارزیابی رویکرد اثر نسبت به صحابه
او درباره رویکرد اثر نسبت به صحابه می‌گوید: رویکرد دارقطنی در این کتاب کاملاً مطابق با گرایش اهل‌حدیث اوست. دارقطنی فقیهی شافعی‌مذهب از اهل‌سنت است و نگاه او به خلفا و بحث افضل و مفضول بودن آن‌ها در اثر منعکس شده است. در سراسر کتاب می‌توان روحیه و دیدگاه اهل‌سنتی او را مشاهده کرد. با این حال، برجسته‌ترین نکته در میان مطالب کتاب، فراوانی روایات در تکریم خلیفه دوم است که بیش از سایر موضوعات جلب توجه می‌کند.
دستاوردهای پژوهش برای مطالعات حدیثی و تاریخی
محمدکاظمی درباره نتایج پژوهش خود می‌گوید: این پژوهش می‌تواند الگویی برای بررسی‌های تراثی مشابه باشد. بر اساس نتایج تحقیق، بسیاری از روایات این کتاب از بزرگان بتریه یا زیدیه نقل شده‌اند. همچنین با ترسیم شبکه اسانید و تحلیل آن‌ها، تفرد اسناد این احادیث نشان داده شده است. به همین دلیل این اثر، نمونه‌ای روشن از انواع حدیث منفرد در علم حدیث به شمار می‌آید. افزون بر این، با توجه به جایگاه علمی دارقطنی در علم علل‌الحدیث نزد اهل‌سنت، نقد کتاب «فضائل الصحابه» او می‌تواند سندی برای به چالش کشیدن اعلمیت جامع او تلقی شود.
انتخاب پایان‌نامه به عنوان اثر برگزیده جشنواره
او درباره انتخاب این پژوهش در جشنواره پژوهش و فناوری دانشگاه تهران در سال ۱۴۰۴ می‌گوید: به نظر می‌رسد انتخاب این اثر نشان‌دهنده روش پژوهشی صحیح و انسجام علمی آن باشد. همچنین عواملی مانند تعدد و تنوع منابع مورد استفاده، استخراج سه مقاله پژوهشی از پایان‌نامه و کسب نمره ۲۰ در جلسه دفاع در ارزیابی داوران مؤثر بوده است. به گفته او، یکی از نکاتی که داوران در جلسه دفاع مطرح کردند این بود که این پایان‌نامه از نظر ساختار و رویکرد پژوهشی شباهت زیادی به یک رساله دکتری دارد و فراتر از چارچوب معمول پایان‌نامه کارشناسی ارشد ارزیابی شده است.
شرکت پارس مدیکیو و بنیاد فرهنگی مصلی نژاد، حامی میز خبری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران
نظر شما :