روایت دکتر دوطاقی از چهره پنهان تحریم‌ها
میز خبری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران:
تحریم‌های اقتصادی در دهه‌های اخیر از مهم‌ترین متغیرهای اثرگذار بر تحولات اقتصادی و اجتماعی ایران بوده‌اند. دکتر حلیا دوطاقی پژوهشگر پسادکتری دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، در کتابی که هم‌اکنون در دست انتشار دارد، با رویکردی پژوهشی و انتقادی به بررسی سازوکارها، پیامدها و ابعاد مختلف رژیم تحریم‌ها علیه ایران می‌پردازد. این اثر در امتداد رساله دکتری او در دانشگاه کارلتون با عنوان زیر تدوین شده است:
Wealth Drain and Value Transfer: A Study of the Mechanisms, Harms, and Beneficiaries of the Sanctions Regime on Iran
آنچه در ادامه می‌آید، بخش‌هایی از گفت‌وگوی ما با این پژوهشگر درباره انگیزه نگارش کتاب و مهم‌ترین یافته‌های آن است.
انگیزه نگارش کتاب درباره تحریم‌های ایران
این کتاب امتداد پژوهش دکتری من در دانشگاه کارلتون کانادا است؛ پژوهشی که بیش از شش سال از زندگی علمی‌ام را به خود اختصاص داد و به بررسی سازوکارها، آسیب‌ها و ذی‌نفعان رژیم تحریم‌ها علیه ایران پرداخت. با بازگشت به ایران، این فرصت کم‌نظیر را یافتم که یافته‌های نظری خود را با پژوهش میدانی، مطالعات آرشیوی و گفت‌وگو با کارگران و فعالان صنایع مختلف که هزینه‌های مستقیم تحریم‌ها را متحمل شده‌اند، تکمیل کنم. دسترسی به این تجربه زیسته و منابع میدانی، امکان تعمیق پژوهش و تبدیل آن به یک پروژه کتاب را فراهم ساخت. افزون بر این، با وجود نقش تعیین‌کننده تحریم‌ها در شکل‌دهی به بسیاری از تحولات اقتصادی و اجتماعی کشور، این موضوع همچنان در فضای دانشگاهی ایران کمتر مورد مطالعه انتقادی قرار گرفته است.
مهم‌ترین یافته تازه در جریان پژوهش
یکی از مهم‌ترین یافته‌های این پژوهش، تمایز میان «قربانیان» و «آسیب‌ها» بود. با بهره‌گیری از چارچوب نظری «خشونت آهسته و ساختاری»، دریافتم که بسیاری از پیامدهای تحریم‌ها اساساً به‌عنوان آسیب ناشی از تحریم شناسایی نمی‌شوند، زیرا در طول زمان و در لایه‌های مختلف زندگی اجتماعی انباشته می‌شوند.
تحریم‌ها صرفاً در کمبود دارو یا محدودیت‌های مالی خلاصه نمی‌شوند؛ بلکه در فرسایش ظرفیت‌های تولیدی، تغییر الگوهای توسعه و تضعیف امنیت اجتماعی نیز تجلی می‌یابند. این شکل از خشونت، تدریجی و اغلب نامرئی است.
رایج‌ترین سوءبرداشت درباره تحریم‌های ایران در محافل علمی
یکی از رایج‌ترین سوءبرداشت‌ها این است که تحریم‌های ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷ آغاز شده‌اند. در حالی که شکل‌گیری رژیم تحریم‌ها را باید در بستر تاریخی ملی شدن صنعت نفت و تلاش ایران برای اعمال حاکمیت بر منابع طبیعی خود جست‌وجو کرد. این نکته صرفاً یک تصحیح تاریخی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد که تحریم‌ها اغلب با لحظات مطالبه حاکمیت اقتصادی و سیاسی از سوی کشورهای پیرامونی گره خورده‌اند. چنین خوانشی ما را از روایت‌های تقلیل‌گرایانه فراتر می‌برد و امکان فهم نسبت میان تحریم، حاکمیت و نظم بین‌المللی را فراهم می‌سازد.
تجربه همکاری پژوهشی با دانشگاه تهران در طرح «Connect»
طرح Connect نقش مهمی در پیشبرد این پروژه ایفا کرد. حمایت حرفه‌ای و سخاوتمندانه این برنامه، و جناب آقای حسینی و تیمشان، به‌ویژه برای پژوهشگرانی که پس از سال‌ها به ایران بازمی‌گردند، امکان آشنایی دوباره با محیط علمی کشور، دسترسی به شبکه‌های پژوهشی، منابع آرشیوی و انجام مصاحبه‌های میدانی را فراهم می‌کند. دانشگاه تهران، به‌ویژه دانشکده مطالعات جهان و دکتر فؤاد ایزدی، نیز در این مسیر همراهی مؤثری داشتند. علاوه بر این، تجربه زیستن در ایران در جریان جنگ اخیر و مشاهده همبستگی اجتماعی و تاب‌آوری مردم، فهم من از جامعه ایرانی و موضوع پژوهشم را عمیق‌تر کرد.
پیام اصلی کتاب برای سیاست‌گذاران بین‌المللی
تحریم‌ها «جایگزینی صلح‌آمیز برای جنگ» نیستند؛ بلکه خود شکلی از خشونت ساختاری‌اند که از طریق توسعه‌زدایی، انتقال ارزش و تخلیه ثروت عمل می‌کنند. در مقابل، تقویت ظرفیت‌های تولیدی بومی، توسعه درون‌زا و دفاع از حاکمیت ملی، مؤثرترین راه مواجهه با این رژیم‌های تحریمی است.
پنل بررسی حقوق جنگ رمضان، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه، خردادماه 1405
شرکت پارس مدیکیو و بنیاد فرهنگی مصلی نژاد، حامی میز خبری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران
نظر شما :